درون‌شامه (آندوکارد)

بافت پوششی نازک + بافت پیوندی زیرین. دریچه‌ها از این لایه مشتق می‌شوند.

ماهیچه‌ای (میوکارد)

ضخیم‌ترین لایه. سلول‌های مخطط قلبی، منشعب و دارای صفحه بینابینی (ارتباط الکتریکی سریع). انقباض غیرارادی.

برون‌شامه (اپی‌کارد)

روی خود برمی‌گردد و پیراشامه (پریکارد) را می‌سازد. بین آن‌ها مایع است تا حرکت قلب روان باشد.

گره سینوسی-دهلیزی (SA)

در دیواره پشتی دهلیز راست (زیر بزرگ سیاهرگ زبرین). پیشاهنگ یا ضربان‌ساز قلب است (شروع پیام).

گره دهلیزی-بطنی (AV)

در دیواره پشتی دهلیز راست (عقب دریچه سه لختی). پیام را با تأخیر به بطن‌ها می‌فرستد.

سرخرگ (Artery)

دیواره ضخیم و کشسان (الاستیک). تحمل فشار بالا. نبض دارد. لایه ماهیچه‌ای قطور.

سیاهرگ (Vein)

دیواره نازک‌تر، فضای داخلی وسیع‌تر. فشار کم. دارای دریچه‌های لانه کبوتری (در دست و پا) برای کمک به بازگشت خون.

مویرگ (Capillary)

فقط یک لایه بافت پوششی و غشای پایه. محل تبادل مواد. فاقد ماهیچه (اما بنداره ابتدایی دارد).

پلاسما

۹۰٪ آب. پروتئین‌ها: آلبومین (فشار اسمزی)، فیبرینوژن (انعقاد)، گلوبولین (ایمنی).

گلبول قرمز

بدون هسته و اندامک. سرشار از هموگلوبین (حمل گاز). عمر ۱۲۰ روز. تولید در مغز استخوان (نیاز به آهن، B12، فولیک اسید). تنظیم توسط هورمون اریتروپویتین (از کلیه و کبد).

گلبول سفید

دفاع. دانه‌دارها (نوتروفیل، ائوزینوفیل، بازوفیل) و بدون‌دانه‌ها (لنفوسیت، مونوسیت).

گرده (پلاکت)

قطعات سلولی (از مگاکاریوسیت). بی‌هسته. نقش در انعقاد خون و ایجاد درپوش.

سامانه گردش باز

خون (همولنف) از رگ خارج شده و مستقیماً در کنار سلول‌ها می‌ریزد. مویرگ ندارند.

مثال: بندپایان (ملخ، خرچنگ) و بیشتر نرم‌تنان.

سامانه گردش بسته

خون همیشه درون رگ است. تبادل از طریق مویرگ انجام می‌شود.

مثال: کرم خاکی و تمام مهره‌داران.

بخش‌های کلیه

• قشری: بخش بیرونی.
• مرکزی: شامل هرم‌های کلیه (قاعده به سمت قشر، رأس به سمت لگنچه).
• لگنچه: قیف مانند، محل جمع‌آوری ادرار و هدایت به میزنای.

لپ کلیه

هر هرم کلیه به همراه بخش قشری روی آن یک لپ را تشکیل می‌دهد.

بنداره داخلی

ماهیچه صاف (غیرارادی). در گردن مثانه.

بنداره خارجی

ماهیچه مخطط (ارادی). بعد از بنداره داخلی. (در نوزادان هنوز ارادی نشده است).

تک‌یاخته‌ای (پارامسی)

دفع از سطح بدن (انتشار). آب اضافی با واکوئول انقباضی دفع می‌شود.

بی‌مهره‌ها

• نفریدی: لوله‌ای برای دفع و تنظیم اسمزی (کرم خاکی).
• لوله مالپیگی: در حشرات. متصل به روده. آب و اوریک اسید وارد لوله شده، در روده آب بازجذب می‌شود و اوریک اسید دفع می‌گردد (صرفه‌جویی در آب).

ماهیان

• آب شیرین: آب وارد بدن می‌شود ⬅ ادرار رقیق و زیاد، نوشیدن کم.
• آب شور: آب خارج می‌شود ⬅ نوشیدن زیاد، دفع نمک از آبشش، ادرار غلیظ.
• غضروفی (کوسه): غده راست‌روده‌ای برای دفع نمک.

پرندگان و خزندگان

دفع اوریک اسید (کم‌آب). پرندگان دریایی و بیابانی غدد نمکی (نزدیک چشم/زبان) دارند که قطرات غلیظ نمک دفع می‌کند.

لایه‌ها (از بیرون به درون)

1. تیغه میانی: مشترک بین دو سلول. از جنس پکتین (پلی‌ساکارید چسبناک).
2. دیواره نخستین: اولین لایه که پروتوپلاست می‌سازد. سلولزی. قابلیت گسترش دارد (مانع رشد نمی‌شود).
3. دیواره پسین: در برخی سلول‌ها (مسن) ساخته می‌شود. ضخیم و غیرقابل گسترش. باعث استحکام و مرگ سلول می‌شود.

ارتباطات (پلاسمودسم)

کانال‌های سیتوپلاسمی که از عرض دیواره می‌گذرند و پروتوپلاست سلول‌های مجاور را به هم وصل می‌کنند.

لان: مناطقی که دیواره در آنجا نازک مانده و تجمع پلاسمودسم‌ها در آنجاست.

پارانشیم (نرم‌اکنه)

رایج‌ترین بافت. دیواره نخستین نازک. زنده و فعال. فتوسنتز، ذخیره و ترمیم.

کلانشیم (چسب‌اکنه)

دیواره نخستین ضخیم (نامنظم). زنده. استحکام همراه با انعطاف (زیر روپوست). مانع رشد نمی‌شود.

اسکلرانشیم (سخت‌اکنه)

دیواره پسین ضخیم و چوبی (لیگنین). مرده. استحکام زیاد. دو نوع: فیبر (دراز) و اسکلرئید (کوتاه، مثل دانه گلابی).

۱. کامبیوم آوندساز

بین چوب و آبکش نخستین تشکیل می‌شود.

به سمت داخل چوب پسین و به سمت خارج آبکش پسین می‌سازد. (مقدار چوب تولیدی بسیار بیشتر است).

۲. کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز

در بافت زمینه‌ای پوست تشکیل می‌شود.

به سمت بیرون چوب‌پنبه و به سمت درون بافت نرم‌اکنه می‌سازد. مجموعاً پیراپوست را تشکیل می‌دهند (جایگزین روپوست).

گیاهان مناطق خشک (خرزهره)

• پوستک ضخیم.
• روزنه‌ها در فرورفتگی (غار مانند) قرار دارند.
• وجود کرک در اطراف روزنه (حفظ رطوبت).
• روپوست چند لایه.
• ذخیره آب در واکوئل (پلی‌ساکاریدها).

گیاهان آبزی

• پارانشیم هوادار (آئرانشیم) در ریشه و ساقه برای ذخیره اکسیژن.
• درختان حرا: ریشه‌ها از آب بیرون می‌آیند (شش‌ریشه) تا اکسیژن جذب کنند (چون در گل و لای اکسیژن کم است).

گیاخاک (هوموس)

بقایای در حال تجزیه جانداران. لایه سطحی خاک. دارای بار منفی است و یون‌های مثبت (مثل پتاسیم) را نگه می‌دارد (مانع شستشو می‌شود). خاک را اسفنجی می‌کند.

ذرات معدنی

حاصل هوازدگی فیزیکی (یخ زدن) و شیمیایی (اسیدها) سنگ‌ها. از رس (ریز) تا شن (درشت).

قارچ‌ریشه‌ای (میکوریزا)

همزیستی ریشه با قارچ (در ۹۰٪ گیاهان). قارچ مواد معدنی (به ویژه فسفر) را جذب و به گیاه می‌دهد. گیاه مواد آلی (قند) به قارچ می‌دهد.

باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن

• ریزوبیوم: در گرهک ریشه گیاهان پروانه‌واران (نخود، یونجه). نیتروژن جو را تثبیت می‌کند.
• سیانوباکتری: در گیاه آزولا (برنج) و گونرا. فتوسنتزکننده هم هستند.

فشار ریشه‌ای

پمپ کردن یون‌ها به درون آوند ⬅ ورود آب به آوند (اسمز) ⬅ ایجاد فشار مثبت و هل دادن آب به بالا. (عامل ضعیف، باعث تعریق می‌شود).

مکش تعرقی (اصلی)

خروج بخار آب از روزنه‌ها (تعرق) ⬅ ایجاد نیروی مکش از بالا. ویژگی‌های آب (هم‌چسبی و دگرچسبی) باعث می‌شود ستون آب پاره نشود و بالا کشیده شود.

انواع پیک شیمیایی

• کوتاه‌برد: بین سلول‌های نزدیک (مثل ناقل عصبی در سیناپس).
• دوربرد: انتقال پیام از طریق خون به فاصله دور (مثل هورمون‌ها).

انواع غده‌ها

• درون‌ریز: هورمون را مستقیماً به خون می‌ریزند (تیروئید، هیپوفیز).
• برون‌ریز: مواد را به مجرا یا سطح بدن می‌ریزند (عرق، گوارشی، بزاق).

هیپوفیز پیشین (فعال)

تحت تأثیر هورمون‌های آزادکننده/مهارکننده هیپوتالاموس است.

• هورمون رشد (GH): رشد استخوان‌ها (صفحات رشد).
• پرولاکتین: تولید شیر، ایمنی و تعادل آب.
• محرک‌ها: TSH (تیروئید)، LH و FSH (غدد جنسی)، ACTH (فوق‌کلیه).

هیپوفیز پسین (انبار)

هورمون نمی‌سازد! هورمون‌های ساخته شده در هیپوتالاموس را ذخیره و ترشح می‌کند.

• اکسی‌توسین: انقباض رحم (زایمان) و خروج شیر.
• ضد ادراری (ADH): بازجذب آب در کلیه و حفظ آب بدن.

بخش مرکزی (تنش کوتاه)

ساختار عصبی دارد.

• اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین: افزایش ضربان قلب، فشار خون و قند خون. باز کردن نایژک‌ها (حالت آماده‌باش).

بخش قشری (تنش طولانی)

• کورتیزول: افزایش قند خون (تجزیه پروتئین). سرکوب سیستم ایمنی (ضد التهاب).
• آلدوسترون: بازجذب سدیم و آب ⬅ افزایش فشار خون.
• هورمون‌های جنسی.

غده اپی‌فیز

بالای برجستگی‌های چهارگانه مغز میانی.

ترشح ملاتونین: تنظیم ریتم شبانه‌روزی (خواب و بیداری). ترشح در شب حداکثر است.

ارتباط شیمیایی جانوران

فرومون: موادی که از یک فرد ترشح و بر رفتار فرد دیگر از همان گونه اثر می‌گذارد (هشدار خطر زنبور، جفت‌یابی مار، تعیین قلمرو گربه).

پوست (Skin)

• لایه درونی (درم): بافت پیوندی رشته‌ای، محکم و غیرقابل نفوذ (چرم).
• لایه بیرونی (اپیدرم): لایه‌هایی از سلول‌های پوششی که لایه‌های خارجی مرده‌اند و می‌ریزند (حذف میکروب).
• ترشحات: اسید چرب (محیط اسیدی) و عرق (نمک + لیزوزیم).
• فلور نرمال: میکروب‌های مفید که با رقابت غذایی مانع رشد میکروب‌های بیماری‌زا می‌شوند.

مخاط (Mucosa)

• پوشاننده لوله‌های گوارشی، تنفسی و ادراری-تناسلی.
• ماده مخاطی: چسبناک است و میکروب را به دام می‌اندازد.
• لیزوزیم: آنزیم کشنده باکتری در اشک، بزاق و مخاط.
• در تنفس، مژک‌ها میکروب‌های به دام افتاده را به سمت حلق می‌رانند.

نوتروفیل

نیروی واکنش سریع، چابک و دارای توانایی تراگذری (دیاپدز). مواد دفاعی کمی حمل می‌کند.

درشت‌خوار (ماکروفاژ)

در بافت‌ها حضور دارند (حاصل تغییر مونوسیت). میکروب‌ها و سلول‌های مرده/فرسوده را می‌خورند.

سلول دندریتی

میکروب را می‌خورد و تکه‌های آن را در سطح خود به سلول‌های لنفوسیت (در گره لنفی) نشان می‌دهد.

ماستوسیت

هیستامین ترشح می‌کند که باعث گشاد شدن رگ‌ها می‌شود.

لنفوسیت B (ایمنی هومورال)

• بلوغ: مغز استخوان.
• عملکرد: ترشح پادتن (مولکول Y شکل).
• هدف: میکروب‌های موجود در خون و لنف (خارج سلولی).
• پادتن‌ها میکروب را خنثی کرده، به هم می‌چسبانند یا رسوب می‌دهند.

لنفوسیت T (ایمنی سلولی)

• بلوغ: تیموس.
• عملکرد: حمله مستقیم به سلول.
• هدف: سلول‌های سرطانی، آلوده به ویروس و بافت پیوندی.
• با ترشح پرفورین (منفذ) و آنزیم مرگ، سلول را نابود می‌کند.

ایدز (HIV)

ویروس به لنفوسیت T کمک‌کننده حمله می‌کند. چون این سلول‌ها فرمانده سیستم ایمنی هستند، کل دفاع مختل می‌شود. انتقال از طریق خون، جنسی و مادر به جنین است.

حساسیت (آلرژی)

پاسخ بیش از حد به مواد بی‌خطر (آلرژن). اتصال آلرژن به ماستوسیت باعث آزاد شدن هیستامین و بروز علائم می‌شود.

خودایمنی

دستگاه ایمنی سلول‌های خودی را بیگانه فرض کرده و حمله می‌کند.

• MS: حمله به غلاف میلین اعصاب مرکزی.
• دیابت نوع ۱: حمله به سلول‌های سازنده انسولین در لوزالمعده.

هسته‌تن (نوکلئوزوم)

واحد تکراری رشته فامینه. شامل مولکول دنا که حدود ۲ دور در اطراف ۸ پروتئین هیستون پیچیده است.

فامینک (کروماتید)

یک فام‌تن مضاعف شده در حداکثر فشردگی، دارای دو بخش همانند به نام فامینک است. به آن‌ها فامینک‌های خواهری می‌گویند که در سانترومر به هم متصل‌اند.

مرحله G1 (رشد نخستین)

رشد سلول و ساخت پروتئین. سلول‌هایی که تقسیم نمی‌شوند (مثل نورون) در این مرحله متوقف شده و وارد G0 می‌شوند.

مرحله S (همانندسازی)

دنای هسته دو برابر می‌شود (کروموزوم‌ها مضاعف می‌شوند).

مرحله G2 (رشد دوم)

آماده‌سازی برای تقسیم. ساخت پروتئین‌ها و عوامل مورد نیاز (مثل پروتئین‌های دوک) افزایش می‌یابد.

جانوری

ایجاد فرورفتگی در وسط سلول توسط حلقه انقباضی (از جنس اکتین و میوزین) و جدا شدن دو سلول.

گیاهی

تشکیل صفحه یاخته‌ای در وسط سلول توسط تجمع ریزکیسه‌های (وزیکول‌های) دستگاه گلژی.

میوز ۱ (کاهشی)

• پروفاز ۱: تشکیل تتراد (چهارتایی) توسط کروموزوم‌های همتا. وقوع کراسینگ‌اور (تبادل قطعه).
• آنافاز ۱: جدا شدن کروموزوم‌های همتا (عدد کروموزومی نصف می‌شود).

میوز ۲ (شبیه میتوز)

• آنافاز ۲: جدا شدن فامینک‌های (کروماتیدهای) خواهری.
• نتیجه نهایی: ۴ سلول تک‌لاد (n).

بیضه‌ها (خاگ)

• محل تولید اسپرم و هورمون.
• کیسه بیضه: خارج از شکم قرار دارد تا دما ۳ درجه پایین‌تر از بدن باشد (برای تمایز اسپرم ضروری است).
• لوله‌های زامه‌ساز: تولید اسپرم از بلوغ تا پایان عمر.
• یاخته‌های بینابینی: ترشح تستوسترون.
• یاخته‌های سرتولی: تغذیه، پشتیبانی و تمایز اسپرم‌ها + بیگانه‌خواری باکتری‌ها.

اسپرم‌زایی (زامه زایی)

سلول زاینده (اسپرماتوگونی) ⬅ میوز ۱ (اسپرماتوسیت ثانویه) ⬅ میوز ۲ (اسپرماتید) ⬅ تمایز ⬅ اسپرم.

تمایز: جدا شدن، از دست دادن سیتوپلاسم، فشرده شدن هسته و ایجاد دم.

تخمدان

محل تولید گامت ماده. دارای انبانک (فولیکول)های حاوی اووسیت است. نوزاد دختر با تعداد مشخصی اووسیت اولیه متولد می‌شود.

لوله رحم (فالوپ)

دارای مژک برای هدایت تخمک. محل لقاح است.

رحم

اندام ماهیچه‌ای برای رشد جنین. دیواره داخلی (آندومتر) در هر دوره ضخیم و تخریب (قاعدگی) می‌شود.

پرده‌ها

• آمنیون: دور جنین، پر از مایع (ضربه گیر).
• کوریون (زه شامه): تشکیل جفت.

جفت

رابط بین بند ناف و رحم. تبادل مواد غذایی و دفعی بین خون مادر و جنین (بدون مخلوط شدن خون).

انواع لقاح

• خارحی: آبزیان (ماهی، دوزیست). رهاسازی تعداد زیاد گامت در آب.
• داخلی: خشکی‌زیان. ورود اسپرم به بدن ماده. احتمال برخورد بیشتر.

بکرزایی

تولید مثل بدون لقاح. ماده به تنهایی تولید مثل می‌کند.

• زنبور عسل: تخمک بارور نشده ⬅ نر (هاپلوئید).
• مارها: تضاعف کروموزومی و تقسیم ⬅ ماده (دیپلوئید).

نرماده (هرمافرودیت)

یک فرد هر دو دستگاه نر و ماده را دارد. مثال: کرم خاکی (لقاح دو طرفه) و کرم کبد.

پرورش جنین

• تخم‌گذار: تغذیه از اندوخته تخم (پرندگان، خزندگان، پلاتی‌پوس).
• زنده‌زا: تغذیه از جفت (پستانداران).
• کیسه‌دار: تولد نارس و ادامه رشد در کیسه (کانگورو).