نمای کلی فصل

گردش مواد
- قلب
  - ساختار و بافت
  - شبکه هادی
  - چرخه ضربان
- رگ‌ها
  - سرخرگ/سیاهرگ
  - مویرگ‌ها
- مایعات
  - خون (گلبول‌ها)
  - لنف

🫀

ساختار و حفره‌های قلب

قلب انسان ۴ حفره‌ای است: دو دهلیز (ورود خون) و دو بطن (خروج خون). سمت راست خون تیره و سمت چپ خون روشن دارد.

                    نکته مهم: ضخامت دیواره بطن چپ از همه جا بیشتر است، زیرا خون را در گردش عمومی به تمام بدن پمپاژ می‌کند.
                

۱. دیواره قلب (۳ لایه)

درون‌شامه (آندوکارد)

بافت پوششی نازک + بافت پیوندی زیرین. دریچه‌ها از این لایه مشتق می‌شوند.

ماهیچه‌ای (میوکارد)

ضخیم‌ترین لایه. سلول‌های مخطط قلبی، منشعب و دارای صفحه بینابینی (ارتباط الکتریکی سریع). انقباض غیرارادی.

برون‌شامه (اپی‌کارد)

روی خود برمی‌گردد و پیراشامه (پریکارد) را می‌سازد. بین آن‌ها مایع است تا حرکت قلب روان باشد.

۲. دریچه‌های قلب

دریچه‌های دهلیزی-بطنی:
- سمت راست: سه لختی.
- سمت چپ: دو لختی (میترال).
- مانع بازگشت خون به دهلیز هنگام انقباض بطن می‌شوند.
دریچه‌های سینی: در ابتدای سرخرگ‌ها (آئورت و ششی). مانع بازگشت خون به بطن هنگام استراحت می‌شوند.

۳. صداهای قلب

صدای اول (پوم): قوی، گنگ و طولانی. بسته شدن دریچه‌های دهلیزی-بطنی (شروع انقباض بطن).
صدای دوم (تاک): واضح و کوتاه. بسته شدن دریچه‌های سینی (شروع استراحت بطن).

رگ‌های کرونری (اکلیلی)

خون‌رسانی به خودِ ماهیچه قلب. از ابتدای آئورت منشعب می‌شوند. گرفتگی آن‌ها باعث سکته قلبی (مرگ بافت قلب) می‌شود.

⚡

شبکه هادی و چرخه ضربان

شبکه هادی قلب

شامل یاخته‌های ماهیچه‌ای تمایز یافته که پیام الکتریکی تولید و هدایت می‌کنند.

گره سینوسی-دهلیزی (SA)

در دیواره پشتی دهلیز راست (زیر بزرگ سیاهرگ زبرین). پیشاهنگ یا ضربان‌ساز قلب است (شروع پیام).

گره دهلیزی-بطنی (AV)

در دیواره پشتی دهلیز راست (عقب دریچه سه لختی). پیام را با تأخیر به بطن‌ها می‌فرستد.

                    نکته: ارتباط ماهیچه‌ای بین دهلیز و بطن وجود ندارد (عایق است). تنها راه ارتباط، شبکه هادی (دسته تارهای بین بطنی) است.
                

نوار قلب (الکتروکاردیوگرام)

موج P: پیام انقباض دهلیزها (کمی قبل از انقباض مکانیکی).
موج QRS: پیام انقباض بطن‌ها (قوی و بزرگ).
موج T: استراحت بطن‌ها.

چرخه قلبی (۰.۸ ثانیه)

مرحله	مدت	اتفاقات
استراحت عمومی	۰.۴ ثانیه	ورود خون به دهلیز و بطن (دریچه دهلیزی-بطنی باز).
انقباض دهلیز	۰.۱ ثانیه	پر شدن کامل بطن‌ها (موج P).
انقباض بطن	۰.۳ ثانیه	خروج خون به سرخرگ‌ها. دریچه سینی باز، دهلیزی-بطنی بسته (صدای اول). موج QRS.

برون‌ده قلبی: حجم ضربه‌ای × تعداد ضربان در دقیقه.

🩸

رگ‌ها، فشار خون و تبادل مواد

مقایسه رگ‌ها

سرخرگ (Artery)

دیواره ضخیم و کشسان (الاستیک). تحمل فشار بالا. نبض دارد. لایه ماهیچه‌ای قطور.

سیاهرگ (Vein)

دیواره نازک‌تر، فضای داخلی وسیع‌تر. فشار کم. دارای دریچه‌های لانه کبوتری (در دست و پا) برای کمک به بازگشت خون.

مویرگ (Capillary)

فقط یک لایه بافت پوششی و غشای پایه. محل تبادل مواد. فاقد ماهیچه (اما بنداره ابتدایی دارد).

[cite_start]

انواع مویرگ [cite: 1321-1325]

پیوسته: سلول‌ها به هم چسبیده‌اند. (مغز، شش، ماهیچه).
منفذدار: دارای سوراخ در غشا. غشای پایه ضخیم. (کلیه، غدد درون‌ریز).
ناپیوسته: حفره‌های بزرگ بین سلول‌ها. (کبد، مغز استخوان، طحال).

تبادل مواد (فشار تراوشی و اسمزی)

ابتدای مویرگ: فشار خون (تراوشی) > فشار اسمزی ⬅ خروج مواد و آب به بافت.
انتهای مویرگ: فشار اسمزی > فشار خون ⬅ بازگشت آب و مواد دفعی به مویرگ.

خیز (ادم): اگر برگشت مایع مختل شود (کمبود پروتئین خون، نارسایی قلبی، بسته شدن لنف)، مایع در بافت جمع شده و ورم ایجاد می‌کند.

فشار خون

نیروی خون بر دیواره رگ. ۱۲۰/۸۰ میلی‌متر جیوه (سیستول/دیاستول). عوامل موثر: چاقی، تغذیه (نمک)، استرس.

🧬

خون و لنف

اجزای خون

خون یک بافت پیوندی است. ۵۵٪ پلاسما (خوناب) و ۴۵٪ سلول.

پلاسما

۹۰٪ آب. پروتئین‌ها: آلبومین (فشار اسمزی)، فیبرینوژن (انعقاد)، گلوبولین (ایمنی).

گلبول قرمز

بدون هسته و اندامک. سرشار از هموگلوبین (حمل گاز). عمر ۱۲۰ روز. تولید در مغز استخوان (نیاز به آهن، B12، فولیک اسید). تنظیم توسط هورمون اریتروپویتین (از کلیه و کبد).

گلبول سفید

دفاع. دانه‌دارها (نوتروفیل، ائوزینوفیل، بازوفیل) و بدون‌دانه‌ها (لنفوسیت، مونوسیت).

گرده (پلاکت)

قطعات سلولی (از مگاکاریوسیت). بی‌هسته. نقش در انعقاد خون و ایجاد درپوش.

                    انعقاد خون: تبدیل پروترومبین به ترومبین ⬅ تبدیل فیبرینوژن (محلول) به فیبرین (رشته‌ای نامحلول). نیاز به ویتامین K و کلسیم دارد.
                

دستگاه لنفی

شامل رگ‌ها، گره‌ها و اندام‌های لنفی (تیموس، طحال، لوزه). وظایف:

بازگرداندن مایع میان‌بافتی اضافی به خون (تخلیه در سیاهرگ‌های زیرترقوه‌ای).
جذب چربی‌ها از روده.
دفاع (تصفیه میکروب‌ها در گره‌های لنفی).

🐾