زیست یازدهم – فصل ۵: ایمنی بدن
بهترین راه، جلوگیری از ورود میکروب است. این خط شامل پوست، مخاط و انعکاسهاست.
پوست (Skin)
- لایه درونی (درم): بافت پیوندی رشتهای، محکم و غیرقابل نفوذ (چرم).
- لایه بیرونی (اپیدرم): لایههایی از سلولهای پوششی که لایههای خارجی مردهاند و میریزند (حذف میکروب).
- ترشحات: اسید چرب (محیط اسیدی) و عرق (نمک + لیزوزیم).
- فلور نرمال: میکروبهای مفید که با رقابت غذایی مانع رشد میکروبهای بیماریزا میشوند.
مخاط (Mucosa)
- پوشاننده لولههای گوارشی، تنفسی و ادراری-تناسلی.
- ماده مخاطی: چسبناک است و میکروب را به دام میاندازد.
- لیزوزیم: آنزیم کشنده باکتری در اشک، بزاق و مخاط.
- در تنفس، مژکها میکروبهای به دام افتاده را به سمت حلق میرانند.
نکته: انعکاسهایی مانند عطسه، سرفه و همچنین دفع ادرار و مدفوع نیز مکانیسمهایی برای بیرون راندن میکروبها هستند.
اگر میکروب از سد اول عبور کند، با پاسخ سریع اما غیر اختصاصی روبرو میشود.
۱. بیگانهخوارها (فاگوسیتها)
تاریخچه: الیا مچنیکوف با مطالعه لارو ستاره دریایی، بیگانهخواری را کشف کرد.
نوتروفیل
نیروی واکنش سریع، چابک و دارای توانایی تراگذری (دیاپدز). مواد دفاعی کمی حمل میکند.
درشتخوار (ماکروفاژ)
در بافتها حضور دارند (حاصل تغییر مونوسیت). میکروبها و سلولهای مرده/فرسوده را میخورند.
سلول دندریتی
میکروب را میخورد و تکههای آن را در سطح خود به سلولهای لنفوسیت (در گره لنفی) نشان میدهد.
ماستوسیت
هیستامین ترشح میکند که باعث گشاد شدن رگها میشود.
۲. پروتئینهای دفاعی
- پروتئین مکمل: در خون غیرفعال است. با برخورد به میکروب فعال شده و در غشای آن منفذ ایجاد میکند (لیز شدن).
- اینترفرون نوع ۱: از سلول آلوده به ویروس ترشح شده و سلولهای سالم همسایه را مقاوم میکند.
- اینترفرون نوع ۲: از لنفوسیتها ترشح شده و ماکروفاژها را فعال میکند (ضد سرطان).
التهاب و تب
- التهاب: پاسخ موضعی به آسیب بافتی. علائم: قرمزی، تورم، گرما، درد. هیستامین رگ را گشاد میکند تا خون و گلبول سفید بیشتری بیاید.
- تب: دمای بالا که توسط هیپوتالاموس تنظیم میشود. فعالیت میکروبها را کاهش میدهد.
ویژگیها: اختصاصی بودن (گیرنده خاص آنتیژن) و حافظهدار بودن.
لنفوسیت B (ایمنی هومورال)
- بلوغ: مغز استخوان.
- عملکرد: ترشح پادتن (مولکول Y شکل).
- هدف: میکروبهای موجود در خون و لنف (خارج سلولی).
- پادتنها میکروب را خنثی کرده، به هم میچسبانند یا رسوب میدهند.
لنفوسیت T (ایمنی سلولی)
- بلوغ: تیموس.
- عملکرد: حمله مستقیم به سلول.
- هدف: سلولهای سرطانی، آلوده به ویروس و بافت پیوندی.
- با ترشح پرفورین (منفذ) و آنزیم مرگ، سلول را نابود میکند.
حافظه و واکسیناسیون
در اولین برخورد، علاوه بر سلولهای عملکننده، سلولهای خاطره تولید میشوند که عمر طولانی دارند. در برخورد دوم، پاسخ سریعتر و قویتر است.
- واکسن (ایمنی فعال): میکروب ضعیف/کشته شده ⬅ تولید سلول خاطره.
- سرم (ایمنی غیرفعال): پادتن آماده ⬅ درمان موقت (بدون خاطره).
ایدز (HIV)
ویروس به لنفوسیت T کمککننده حمله میکند. چون این سلولها فرمانده سیستم ایمنی هستند، کل دفاع مختل میشود. انتقال از طریق خون، جنسی و مادر به جنین است.
حساسیت (آلرژی)
پاسخ بیش از حد به مواد بیخطر (آلرژن). اتصال آلرژن به ماستوسیت باعث آزاد شدن هیستامین و بروز علائم میشود.
خودایمنی
دستگاه ایمنی سلولهای خودی را بیگانه فرض کرده و حمله میکند.
- MS: حمله به غلاف میلین اعصاب مرکزی.
- دیابت نوع ۱: حمله به سلولهای سازنده انسولین در لوزالمعده.