شروع گوارش مکانیکی (دندان) و شیمیایی (بزاق). بزاق از ۳ جفت غده بزرگ (بناگوشی، زیرآرواره‌ای، زیرزبانی) و غدد کوچک ترشح می‌شود.

معده کیسه‌ای چین‌خورده است (چین‌های موقت). کیموس: غذای گوارش‌یافته + شیره معده.

محل اصلی گوارش نهایی. ورود کیموس اسیدی به دوازدهه باعث ترشح هورمون سکرتین می‌شود.

خون لوله گوارش (معده، روده، طحال، پانکراس) مستقیماً به قلب نمی‌رود.

سطح روده با چین‌های حلقوی، پرزها و ریزپرزها (غشای سلول) بسیار زیاد شده است.

شامل روده کور، کولون‌ها (بالارو، افقی، پایین‌رو) و راست‌روده. پرز ندارد. آنزیم ترشح نمی‌کند.

• وظیفه: جذب آب و یون‌ها، تشکیل مدفوع.
• حرکات: آهسته. دفع ارادی (مگر در نوزادان).
• باکتری همزیست (E.coli): تولید ویتامین K و B، تجزیه سلولز (تولید گاز).

شاخص توده بدنی = جرم (kg) تقسیم بر مجذور قد (m).

• کمتر از ۱۹: کمبود وزن.
• ۱۹ تا ۲۵: وزن مناسب.
• ۲۵ تا ۳۰: اضافه وزن.
• بیشتر از ۳۰: چاقی.

شاخه‌ای از علوم تجربی که به بررسی علمی جانداران و فرایندهای زیستی می‌پردازد. فقط پدیده‌های طبیعی و قابل مشاهده را بررسی می‌کند.

ویژگی‌های زیست‌شناسی نوین [cite: 902-908]

ویژگی‌های مشترک جانداران [cite: 931-933]

• نظم و ترتیب: سازمان‌یافتگی دارند.
• هم‌ایستایی (هومئوستازی): حفظ وضعیت درونی در محدوده ثابت.
• رشد و نمو: بزرگ شدن (رشد) و عبور از مراحل (نمو).
• فرایند جذب انرژی: دریافت انرژی و استفاده از آن (متابولیسم).
• پاسخ به محیط: واکنش به محرک‌ها.
• تولید مثل: بقای نسل.
• سازش با محیط: ماندگاری در محیط (تکامل).

سطوح سازمان‌یابی حیات [cite: 922-930]

از کوچک به بزرگ:

نکته: باکتری‌ها فقط سطح یاخته را دارند (فاقد بافت و اندام).

مولکول‌هایی که فقط در دنیای زنده ساخته می‌شوند.

یاخته واحد ساختار و عملکرد است. اجزای اصلی: غشا، سیتوپلاسم، هسته.

ورود و خروج مواد

• انتشار ساده: در جهت شیب غلظت، بدون انرژی (O2, CO2).
• انتشار تسهیل‌شده: در جهت شیب، با کانال پروتئینی، بدون انرژی.
• اسمز: انتشار آب از غشا (از فشار اسمزی کم به زیاد).
• انتقال فعال: خلاف شیب غلظت، با پمپ پروتئینی، با مصرف انرژی (ATP).
• درون‌بری/برون‌رانی: برای ذرات درشت، با تشکیل وزیکول، با مصرف انرژی.

اندامک‌های جانوری[span_0](end_span)

لوله گوارش از دهان تا مخرج ادامه دارد و شامل دهان، حلق، مری، معده، روده باریک، روده بزرگ و راست‌روده است. بنداره‌ها (اسفنکتر) در تنظیم عبور مواد نقش دارند.

لایه‌های دیواره لوله (از خارج به داخل)

۱. دهان (گوارش مکانیکی و شیمیایی)

• بزاق: شامل آب، یون‌ها، آمیلاز (گوارش نشاسته)، لیزوزیم (ضد باکتری) و موسین (ماده مخاطی) است.
• بلع: با فشار زبان توده غذا به حلق می‌رود. زبان کوچک راه بینی و اپی‌گلوت راه نای را می‌بندد.

۲. معده (کیموس)

معده کیسه‌ای چین‌خورد است. غذا با شیره معده مخلوط شده و کیموس ایجاد می‌شود.

برگشت اسید (رفلاکس): اگر بنداره انتهای مری شل باشد، اسید به مری برمی‌گردد و آسیب می‌زند.

۳. روده باریک (گوارش نهایی)

کیموس وارد دوازدهه می‌شود. سه شیره به آن اضافه می‌شود:

جذب اصلی در روده باریک انجام می‌شود. سطح جذب با چین‌خوردگی، پرز و ریزپرز بسیار افزایش یافته است.

۱. تنظیم عصبی (خودمختار)

• پاراسمپاتیک: فعالیت گوارش را افزایش می‌دهد (ترشح و حرکات زیاد می‌شود).
• سمپاتیک: فعالیت گوارش را کاهش می‌دهد (در استرس).
• شبکه عصبی روده‌ای: در دیواره لوله گوارش است و می‌تواند مستقل عمل کند (مغز دوم).

۲. تنظیم هورمونی

گوارش در جانوران خاص

• ملخ: دهان ⬅ مری ⬅ چینه‌دان (ذخیره و نرم کردن) ⬅ پیش‌معده (خرد کردن) ⬅ معده (جذب) ⬅ روده.
• پرنده دانه‌خوار: چینه‌دان ⬅ معده ⬅ سنگ‌دان (آسیاب کردن با سنگ‌ریزه) ⬅ روده.
• نشخوارکنندگان (گاو): معده ۴ قسمتی.
  ۱. سیرابی: گوارش میکروبی سلولز (بزرگترین بخش).
  ۲. نگاری.
  ۳. هزارلا (جذب آب).
  ۴. شیردان: معده واقعی (گوارش آنزیمی).

دستگاه تنفس شامل دو بخش اصلی است: بخش هادی (هدایت هوا) و بخش مبادله‌ای (تبادل گاز).

۱. بخش هادی (از بینی تا نایژک انتهایی)

۲. بخش مبادله‌ای (از نایژک مبادله‌ای تا حبابک)

شامل نایژک مبادله‌ای، کیسه‌های حبابکی و حبابک‌هاست. مخاط مژک‌دار در اینجا پایان می‌یابد.

۱. شش‌ها و پرده جنب

شش‌ها خاصیت کشسانی دارند. پرده جنب دو لایه است (متصل به شش و قفسه سینه) و مایع جنب بین آن‌ها لغزندگی ایجاد می‌کند.

حجم‌های تنفسی (اسپیروگرام)

تبادل گازها بین حبابک و مویرگ خونی بر اساس اختلاف غلظت (انتشار) صورت می‌گیرد.

۱. انتقال اکسیژن

• ۹۷٪ متصل به هموگلوبین در گلبول قرمز (اکسی‌هموگلوبین).
• ۳٪ محلول در پلاسما.
• گاز گرفتگی: کربن مونوکسید (CO) با قدرت زیاد به هموگلوبین می‌چسبد و جدا نمی‌شود (جای اکسیژن را می‌گیرد).

۲. انتقال کربن دی‌اکسید ($CO_2$)

• ۷۰٪ به صورت یون بی‌کربنات ($HCO_3^-$) در پلاسما.
• ۲۳٪ متصل به هموگلوبین (کربآمینوهموگلوبین).
• ۷٪ محلول در پلاسما.

تنظیم تنفس

• بصل‌النخاع: مرکز اصلی تنظیم تنفس (آهنگ پایه).
• پل مغزی: تنظیم مدت زمان دم.
• عوامل شیمیایی: افزایش $CO_2$ (کاهش pH) مهم‌ترین محرک برای افزایش تنفس است. اکسیژن نقش کمتری دارد.

قلب انسان ۴ حفره‌ای است: دو دهلیز (ورود خون) و دو بطن (خروج خون). سمت راست خون تیره و سمت چپ خون روشن دارد.

۱. دیواره قلب (۳ لایه)

۲. دریچه‌های قلب

• دریچه‌های دهلیزی-بطنی:
  • سمت راست: سه لختی.
  • سمت چپ: دو لختی (میترال).
  • مانع بازگشت خون به دهلیز هنگام انقباض بطن می‌شوند.
• دریچه‌های سینی: در ابتدای سرخرگ‌ها (آئورت و ششی). مانع بازگشت خون به بطن هنگام استراحت می‌شوند.

۳. صداهای قلب

رگ‌های کرونری (اکلیلی)

خون‌رسانی به خودِ ماهیچه قلب. از ابتدای آئورت منشعب می‌شوند. گرفتگی آن‌ها باعث سکته قلبی (مرگ بافت قلب) می‌شود.

شبکه هادی قلب

شامل یاخته‌های ماهیچه‌ای تمایز یافته که پیام الکتریکی تولید و هدایت می‌کنند.

نوار قلب (الکتروکاردیوگرام)

• موج P: پیام انقباض دهلیزها (کمی قبل از انقباض مکانیکی).
• موج QRS: پیام انقباض بطن‌ها (قوی و بزرگ).
• موج T: استراحت بطن‌ها.

چرخه قلبی (۰.۸ ثانیه)

برون‌ده قلبی: حجم ضربه‌ای × تعداد ضربان در دقیقه.

مقایسه رگ‌ها

انواع مویرگ [cite: 1321-1325]

• پیوسته: سلول‌ها به هم چسبیده‌اند. (مغز، شش، ماهیچه).
• منفذدار: دارای سوراخ در غشا. غشای پایه ضخیم. (کلیه، غدد درون‌ریز).
• ناپیوسته: حفره‌های بزرگ بین سلول‌ها. (کبد، مغز استخوان، طحال).

تبادل مواد (فشار تراوشی و اسمزی)

فشار خون

نیروی خون بر دیواره رگ. ۱۲۰/۸۰ میلی‌متر جیوه (سیستول/دیاستول). عوامل موثر: چاقی، تغذیه (نمک)، استرس.

اجزای خون

خون یک بافت پیوندی است. ۵۵٪ پلاسما (خوناب) و ۴۵٪ سلول.

دستگاه لنفی

شامل رگ‌ها، گره‌ها و اندام‌های لنفی (تیموس، طحال، لوزه). وظایف:

• بازگرداندن مایع میان‌بافتی اضافی به خون (تخلیه در سیاهرگ‌های زیرترقوه‌ای).
• جذب چربی‌ها از روده.
• دفاع (تصفیه میکروب‌ها در گره‌های لنفی).

ساده‌ترین‌ها

• تک‌یاخته‌ای: تبادل مستقیم با محیط.
• اسفنج: سامانه گردش آب (با سلول‌های یقه‌دار تاژک‌دار).
• هیدر: حفره گوارشی (گردش آب و غذا).
• کرم پهن (پلاناریا): انشعابات حفره گوارشی به تمام بدن می‌رود (سامانه گردش خون ندارد).

گردش خون در مهره‌داران

نکته: کروکودیل‌ها ۴ حفره‌ای هستند (استثنای خزندگان).

گیاهان مواد مورد نیاز خود را از هوا (کربن)، آب و خاک (مواد معدنی) می‌گیرند.

خاک و اجزای آن

جذب عناصر مهم

• نیتروژن (N): فراوان در جو (N2) اما گیاه نمی‌تواند جذب کند. باید به صورت آمونیوم یا نیترات باشد (تثبیت نیتروژن).
• فسفر (P): به ذرات خاک می‌چسبد و جذبش سخت است. ریشه برای جذب بهتر، تار کشنده و شبکه گسترده ایجاد می‌کند.

انواع کود

گیاهان خاص

• حشره‌خوار (توبره‌واش): در خاک‌های فقیر از نیتروژن زندگی می‌کنند. حشرات را شکار و گوارش می‌کنند تا نیتروژن بگیرند. (فتوسنتز هم دارند).
• انگل (سس): فاقد ریشه و سبزینه (زرد/نارنجی). اندام مکنده را وارد آوندها کرده و شیره پرورده و خام را می‌مکند.
• گل جالیز: انگل ریشه گیاهان جالیزی.

۱. [cite_start]مسیر عرضی (کوتاه) در ریشه [cite: 749-762]

آب از تار کشنده وارد شده و باید به آوند چوبی برسد. سه مسیر دارد:

• آپوپلاستی: حرکت از دیواره‌ها و فضای بین سلولی (بدون ورود به سیتوپلاسم).
• سیمپلاستی: حرکت از سیتوپلاسم به سیتوپلاسم (از طریق پلاسمودسم).
• عرض غشایی: عبور از عرض غشاها (ورود و خروج مکرر).

۲. مسیر طولی (بلند) در آوند چوبی

عامل حرکت شیره خام به سمت بالا چیست؟

حرکت مواد آلی (قندها) در آوندهای آبکش، از محل منبع به محل مصرف (در همه جهات).

• منبع: تولیدکننده یا ذخیره‌کننده قند (برگ فتوسنتزکننده، ریشه ذخیره‌ای در ابتدای بهار).
• مصرف (سینک): مصرف‌کننده یا ذخیره‌کننده (ریشه، میوه، جوانه، برگ جوان).

الگوی جریان فشاری (مونش)

1. بارگیری آبکشی: قند با انتقال فعال وارد آوند آبکش (در منبع) می‌شود.
2. ورود آب: با افزایش غلظت قند، فشار اسمزی بالا رفته و آب از آوند چوبی وارد آبکش می‌شود.
3. جریان توده‌ای: فشار آب، شیره پرورده را به سمت محل مصرف هل می‌دهد.
4. باربرداری آبکشی: قند با انتقال فعال وارد سلول مصرف‌کننده می‌شود. آب دوباره به آوند چوبی برمی‌گردد.