انواع پیک شیمیایی

• کوتاه‌برد: بین سلول‌های نزدیک (مثل ناقل عصبی در سیناپس).
• دوربرد: انتقال پیام از طریق خون به فاصله دور (مثل هورمون‌ها).

انواع غده‌ها

• درون‌ریز: هورمون را مستقیماً به خون می‌ریزند (تیروئید، هیپوفیز).
• برون‌ریز: مواد را به مجرا یا سطح بدن می‌ریزند (عرق، گوارشی، بزاق).

هیپوفیز پیشین (فعال)

تحت تأثیر هورمون‌های آزادکننده/مهارکننده هیپوتالاموس است.

• هورمون رشد (GH): رشد استخوان‌ها (صفحات رشد).
• پرولاکتین: تولید شیر، ایمنی و تعادل آب.
• محرک‌ها: TSH (تیروئید)، LH و FSH (غدد جنسی)، ACTH (فوق‌کلیه).

هیپوفیز پسین (انبار)

هورمون نمی‌سازد! هورمون‌های ساخته شده در هیپوتالاموس را ذخیره و ترشح می‌کند.

• اکسی‌توسین: انقباض رحم (زایمان) و خروج شیر.
• ضد ادراری (ADH): بازجذب آب در کلیه و حفظ آب بدن.

بخش مرکزی (تنش کوتاه)

ساختار عصبی دارد.

• اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین: افزایش ضربان قلب، فشار خون و قند خون. باز کردن نایژک‌ها (حالت آماده‌باش).

بخش قشری (تنش طولانی)

• کورتیزول: افزایش قند خون (تجزیه پروتئین). سرکوب سیستم ایمنی (ضد التهاب).
• آلدوسترون: بازجذب سدیم و آب ⬅ افزایش فشار خون.
• هورمون‌های جنسی.

غده اپی‌فیز

بالای برجستگی‌های چهارگانه مغز میانی.

ترشح ملاتونین: تنظیم ریتم شبانه‌روزی (خواب و بیداری). ترشح در شب حداکثر است.

ارتباط شیمیایی جانوران

فرومون: موادی که از یک فرد ترشح و بر رفتار فرد دیگر از همان گونه اثر می‌گذارد (هشدار خطر زنبور، جفت‌یابی مار، تعیین قلمرو گربه).

پوست (Skin)

• لایه درونی (درم): بافت پیوندی رشته‌ای، محکم و غیرقابل نفوذ (چرم).
• لایه بیرونی (اپیدرم): لایه‌هایی از سلول‌های پوششی که لایه‌های خارجی مرده‌اند و می‌ریزند (حذف میکروب).
• ترشحات: اسید چرب (محیط اسیدی) و عرق (نمک + لیزوزیم).
• فلور نرمال: میکروب‌های مفید که با رقابت غذایی مانع رشد میکروب‌های بیماری‌زا می‌شوند.

مخاط (Mucosa)

• پوشاننده لوله‌های گوارشی، تنفسی و ادراری-تناسلی.
• ماده مخاطی: چسبناک است و میکروب را به دام می‌اندازد.
• لیزوزیم: آنزیم کشنده باکتری در اشک، بزاق و مخاط.
• در تنفس، مژک‌ها میکروب‌های به دام افتاده را به سمت حلق می‌رانند.

نوتروفیل

نیروی واکنش سریع، چابک و دارای توانایی تراگذری (دیاپدز). مواد دفاعی کمی حمل می‌کند.

درشت‌خوار (ماکروفاژ)

در بافت‌ها حضور دارند (حاصل تغییر مونوسیت). میکروب‌ها و سلول‌های مرده/فرسوده را می‌خورند.

سلول دندریتی

میکروب را می‌خورد و تکه‌های آن را در سطح خود به سلول‌های لنفوسیت (در گره لنفی) نشان می‌دهد.

ماستوسیت

هیستامین ترشح می‌کند که باعث گشاد شدن رگ‌ها می‌شود.

لنفوسیت B (ایمنی هومورال)

• بلوغ: مغز استخوان.
• عملکرد: ترشح پادتن (مولکول Y شکل).
• هدف: میکروب‌های موجود در خون و لنف (خارج سلولی).
• پادتن‌ها میکروب را خنثی کرده، به هم می‌چسبانند یا رسوب می‌دهند.

لنفوسیت T (ایمنی سلولی)

• بلوغ: تیموس.
• عملکرد: حمله مستقیم به سلول.
• هدف: سلول‌های سرطانی، آلوده به ویروس و بافت پیوندی.
• با ترشح پرفورین (منفذ) و آنزیم مرگ، سلول را نابود می‌کند.

ایدز (HIV)

ویروس به لنفوسیت T کمک‌کننده حمله می‌کند. چون این سلول‌ها فرمانده سیستم ایمنی هستند، کل دفاع مختل می‌شود. انتقال از طریق خون، جنسی و مادر به جنین است.

حساسیت (آلرژی)

پاسخ بیش از حد به مواد بی‌خطر (آلرژن). اتصال آلرژن به ماستوسیت باعث آزاد شدن هیستامین و بروز علائم می‌شود.

خودایمنی

دستگاه ایمنی سلول‌های خودی را بیگانه فرض کرده و حمله می‌کند.

• MS: حمله به غلاف میلین اعصاب مرکزی.
• دیابت نوع ۱: حمله به سلول‌های سازنده انسولین در لوزالمعده.

هسته‌تن (نوکلئوزوم)

واحد تکراری رشته فامینه. شامل مولکول دنا که حدود ۲ دور در اطراف ۸ پروتئین هیستون پیچیده است.

فامینک (کروماتید)

یک فام‌تن مضاعف شده در حداکثر فشردگی، دارای دو بخش همانند به نام فامینک است. به آن‌ها فامینک‌های خواهری می‌گویند که در سانترومر به هم متصل‌اند.

مرحله G1 (رشد نخستین)

رشد سلول و ساخت پروتئین. سلول‌هایی که تقسیم نمی‌شوند (مثل نورون) در این مرحله متوقف شده و وارد G0 می‌شوند.

مرحله S (همانندسازی)

دنای هسته دو برابر می‌شود (کروموزوم‌ها مضاعف می‌شوند).

مرحله G2 (رشد دوم)

آماده‌سازی برای تقسیم. ساخت پروتئین‌ها و عوامل مورد نیاز (مثل پروتئین‌های دوک) افزایش می‌یابد.

جانوری

ایجاد فرورفتگی در وسط سلول توسط حلقه انقباضی (از جنس اکتین و میوزین) و جدا شدن دو سلول.

گیاهی

تشکیل صفحه یاخته‌ای در وسط سلول توسط تجمع ریزکیسه‌های (وزیکول‌های) دستگاه گلژی.

میوز ۱ (کاهشی)

• پروفاز ۱: تشکیل تتراد (چهارتایی) توسط کروموزوم‌های همتا. وقوع کراسینگ‌اور (تبادل قطعه).
• آنافاز ۱: جدا شدن کروموزوم‌های همتا (عدد کروموزومی نصف می‌شود).

میوز ۲ (شبیه میتوز)

• آنافاز ۲: جدا شدن فامینک‌های (کروماتیدهای) خواهری.
• نتیجه نهایی: ۴ سلول تک‌لاد (n).

بیضه‌ها (خاگ)

• محل تولید اسپرم و هورمون.
• کیسه بیضه: خارج از شکم قرار دارد تا دما ۳ درجه پایین‌تر از بدن باشد (برای تمایز اسپرم ضروری است).
• لوله‌های زامه‌ساز: تولید اسپرم از بلوغ تا پایان عمر.
• یاخته‌های بینابینی: ترشح تستوسترون.
• یاخته‌های سرتولی: تغذیه، پشتیبانی و تمایز اسپرم‌ها + بیگانه‌خواری باکتری‌ها.

اسپرم‌زایی (زامه زایی)

سلول زاینده (اسپرماتوگونی) ⬅ میوز ۱ (اسپرماتوسیت ثانویه) ⬅ میوز ۲ (اسپرماتید) ⬅ تمایز ⬅ اسپرم.

تمایز: جدا شدن، از دست دادن سیتوپلاسم، فشرده شدن هسته و ایجاد دم.

تخمدان

محل تولید گامت ماده. دارای انبانک (فولیکول)های حاوی اووسیت است. نوزاد دختر با تعداد مشخصی اووسیت اولیه متولد می‌شود.

لوله رحم (فالوپ)

دارای مژک برای هدایت تخمک. محل لقاح است.

رحم

اندام ماهیچه‌ای برای رشد جنین. دیواره داخلی (آندومتر) در هر دوره ضخیم و تخریب (قاعدگی) می‌شود.

پرده‌ها

• آمنیون: دور جنین، پر از مایع (ضربه گیر).
• کوریون (زه شامه): تشکیل جفت.

جفت

رابط بین بند ناف و رحم. تبادل مواد غذایی و دفعی بین خون مادر و جنین (بدون مخلوط شدن خون).

انواع لقاح

• خارحی: آبزیان (ماهی، دوزیست). رهاسازی تعداد زیاد گامت در آب.
• داخلی: خشکی‌زیان. ورود اسپرم به بدن ماده. احتمال برخورد بیشتر.

بکرزایی

تولید مثل بدون لقاح. ماده به تنهایی تولید مثل می‌کند.

• زنبور عسل: تخمک بارور نشده ⬅ نر (هاپلوئید).
• مارها: تضاعف کروموزومی و تقسیم ⬅ ماده (دیپلوئید).

نرماده (هرمافرودیت)

یک فرد هر دو دستگاه نر و ماده را دارد. مثال: کرم خاکی (لقاح دو طرفه) و کرم کبد.

پرورش جنین

• تخم‌گذار: تغذیه از اندوخته تخم (پرندگان، خزندگان، پلاتی‌پوس).
• زنده‌زا: تغذیه از جفت (پستانداران).
• کیسه‌دار: تولد نارس و ادامه رشد در کیسه (کانگورو).

آزمایش ۱: دانه رست گندمیان

اگر نوک ساقه بریده شود، خم شدن متوقف می‌شود. نتیجه: عامل خم شدن در نوک ساقه است.

آزمایش ۲: آگار

اگر نوک بریده شده روی آگار قرار گیرد و سپس آگار روی ساقه بریده شده گذاشته شود، ساقه خم می‌شود. نتیجه: عامل، یک ماده شیمیایی است.

اکسین

• افزایش رشد طولی سلول‌ها.
• تحریک ریشه‌زایی (در قلمه‌زنی).
• چیرگی رأسی: جلوگیری از رشد جوانه‌های جانبی (با قطع سرشاخه، گیاه پرشاخ و برگ می‌شود).
• تولید میوه بدون دانه و درشت کردن میوه.

سیتوکینین

• تحریک تقسیم سلولی (ساقه‌زایی).
• هورمون جوانی (جلوگیری از پیر شدن اندام‌ها، اسپری روی گل).
• عملکرد مخالف اکسین در چیرگی رأسی (تحریک جوانه جانبی).

جیبرلین

• رشد طولی ساقه و میوه.
• تحریک جوانه زنی دانه (تولید آنزیم گوارشی در دانه غلات).
• درشت کردن میوه (انگور بدون دانه).

اتیلن (گازی)

• رسیدن میوه‌ها.
• ریزش برگ (ایجاد لایه جداکننده در دمبرگ با افزایش نسبت اتیلن به اکسین).
• ریزش میوه و پاسخ به زخم.

آبسیزیک اسید (ABA)

• مقابله با تنش خشکی (بستن روزنه‌ها).
• خواب دانه و جوانه (جلوگیری از رویش در زمستان).

پاسخ به دما

برخی گیاهان برای گلدهی نیاز به سرمای زمستان دارند (گندم پاییزه). به این فرآیند بهارینه‌کردن می‌گویند.

زمین‌گرایی (گرانش)

ریشه همواره در جهت گرانش (مثبت) و ساقه در خلاف جهت گرانش (منفی) رشد می‌کند.

پاسخ به تماس

• پیچش: تماس ساقه (درخت مو) با تکیه‌گاه باعث کاهش رشد در محل تماس و خم شدن می‌شود.
• لرزه‌تشی: بسته شدن برگ گیاه حساس در اثر ضربه (تغییر فشار تورژسانس در قاعده برگ).
• شکار: بسته شدن برگ گیاه گوشت‌خوار با برخورد حشره به کرک‌ها.

مرگ یاخته‌ای (Hypersensitive)

گیاه سلول‌های آلوده به ویروس را می‌کشد تا ویروس نتواند پخش شود (قرنطینه). سالیسیلیک اسید (هورمون) در این فرآیند نقش دارد.

همزیستی با مورچه‌ها

درخت آکاسیا پناهگاه و غذا برای مورچه‌ها فراهم می‌کند و مورچه‌ها در عوض از گیاه در برابر گیاهخواران دفاع می‌کنند.

فراخواندن دشمنِ دشمن

وقتی نوزاد پروانه برگ تنباکو را می‌خورد، گیاه مواد فرار تولید می‌کند. زنبورهای وحشی جذب این مواد شده، نوزاد پروانه را پیدا کرده و روی آن تخم‌گذاری می‌کنند (شکارچی طبیعی).

زمین‌ساقه (ریزوم)

ساقه زیرزمینی افقی. دارای جوانه انتهایی و جانبی. (مثال: زنبق، سرخس).

غده (Tuber)

ساقه زیرزمینی متورم و ذخیره‌ای. هر جوانه (چشمک) می‌تواند گیاه جدید بسازد. (مثال: سیب‌زمینی).

پیاز (Bulb)

ساقه زیرزمینی کوتاه و تکمه‌مانند که برگ‌های گوشتی (فلس) به آن متصل‌اند. (مثال: پیاز خوراکی، لاله، نرگس).

ساقه رونده (Stolon)

ساقه‌ای که روی سطح خاک به صورت افقی رشد می‌کند. (مثال: توت‌فرنگی).

گامت نر (در دانه گرده)

در کیسه گرده (بساک)، سلول‌ها میوز و سپس میتوز می‌کنند تا دانه گرده رسیده ایجاد شود.

دانه گرده رسیده شامل: دیواره خارجی/داخلی + سلول رویشی + سلول زایشی.

گامت ماده (در تخمک)

در تخمک، میوز و سپس ۳ بار میتوز رخ می‌دهد تا کیسه رویانی تشکیل شود.

کیسه رویانی: ۷ سلول و ۸ هسته (شامل ۱ تخم‌زا و ۱ سلول دوهسته‌ای در مرکز).

لقاح اول

اسپرم ۱ (n) + تخم‌زا (n) ⮕ تخم اصلی (2n)

منشا: رویان (گیاهک).

لقاح دوم

اسپرم ۲ (n) + سلول دوهسته‌ای (2n) ⮕ تخم ضمیمه (3n)

منشا: آندوسپرم (ذخیره غذایی).

یک‌ساله

در یک سال رشد و تولید مثل می‌کنند و می‌میرند. (گندم، خیار).

دوساله

سال اول: رشد رویشی (ریشه/برگ). سال دوم: ساقه گل‌دهنده و تولید دانه. (شلغم، چغندر).

چندساله

سال‌ها زنده می‌مانند و معمولاً هر سال گل و دانه می‌دهند. (درختان، زنبق).

وظایف استخوان

• پشتیبانی و شکل‌دهی به بدن.
• حفاظت از اندام‌های درونی (مغز، قلب، شش).
• تولید یاخته‌های خونی (مغز قرمز).
• ذخیره مواد معدنی (کلسیم، فسفات).
• کمک به شنیدن (استخوان‌های گوش) و تکلم.

انواع استخوان

• دراز: ران، بازو، ساق، ساعد.
• کوتاه: مچ دست و پا.
• پهن: جمجمه، کتف، دنده، جناغ.
• نامنظم: مهره‌ها.

اجزای کمکی

• غضروف: پوشاندن سر استخوان‌ها (سطح صیقلی).
• کپسول مفصلی: پر از مایع مفصلی (لغزندگی و کاهش اصطکاک).
• رباط: اتصال استخوان به استخوان.
• زردپی (تاندون): اتصال ماهیچه به استخوان.

انواع مفصل متحرک

• گوی و کاسه: حرکت در جهات مختلف (ران و شانه).
• لولایی: حرکت فقط در یک جهت (زانو و آرنج).
• لغزنده: لغزیدن روی هم (مچ دست).

کراتین فسفات

منبع سریع برای بازتولید ATP (انرژی فوری).

گلوکز و اسید چرب

گلوکز (هوازی و بی‌هوازی) و اسید چرب (در انقباضات طولانی) مصرف می‌شوند.

اسکلت آب‌ایستایی

تجمع مایع درون بدن فشار ایجاد کرده و باعث استحکام و حرکت می‌شود (مانند بادکنک پر از آب).

مثال: عروس دریایی، کرم خاکی.

اسکلت بیرونی

پوشش سخت در خارج بدن. هم نقش حفاظتی دارد و هم تکیه‌گاه ماهیچه است.

مثال: حشرات و سخت‌پوستان. (محدودیت: با بزرگ شدن جانور، وزن اسکلت خیلی زیاد می‌شود، پس اندازه این جانوران محدود است).

اسکلت درونی

درون بدن قرار دارد. جنس آن می‌تواند غضروف (کوسه) یا استخوان و غضروف (انسان) باشد.

مثال: مهره‌داران و خارپوستان.

۱. گیرنده تماس

نوعی گیرنده مکانیکی در پوست که به تماس یا ارتعاش حساس است. برخی انتهای دندریت آزاد دارند و برخی درون پوششی از بافت پیوندی هستند (گیرنده فشار).

۲. گیرنده دما

در پوست (دمای محیط) و درون بدن (دیواره سیاهرگ‌های بزرگ) قرار دارند.

۳. حس وضعیت

گیرنده‌های مکانیکی در ماهیچه‌های اسکلتی، زردپی‌ها و کپسول مفاصل. مغز را از وضعیت قرارگیری اندام‌ها (سکون/حرکت) آگاه می‌کنند.

۴. گیرنده درد

به آسیب بافتی (بریدگی، سرما/گرمای شدید، مواد شیمیایی مثل اسید) پاسخ می‌دهد. درد زنگ خطر بدن است.

لایه خارجی

• صلبیه: پرده سفید و محکم، محافظت.
• قرنیه: بخش شفاف جلوی چشم، اولین محل شکست نور.

لایه میانی

• مشیمیه: پر از رگ و رنگدانه.
• جسم مژگانی: دارای ماهیچه برای تنظیم قطر عدسی (تطابق).
• عنبیه: بخش رنگی، تنظیم نور ورودی با ماهیچه‌های حلقوی (تنگ‌کننده) و شعاعی (گشادکننده).

لایه داخلی (شبکیه)

• گیرنده‌های نوری (استوانه‌ای و مخروطی) و نورون‌ها.
• لکه زرد: محل دقت دید، تراکم بالای گیرنده‌های مخروطی.
• نقطه کور: محل خروج عصب بینایی، فاقد گیرنده.

گوش خارجی

لاله گوش و مجرای شنوایی. جمع‌آوری و انتقال صدا به پرده صماخ. دارای مو و غدد ترشحی (حفاظت).

گوش میانی

محفظه استخوانی پر از هوا. شامل استخوان‌های چکشی، سندانی و رکابی. شیپور استاش هوا را بین گوش میانی و حلق جابه‌جا می‌کند تا فشار دو طرف پرده یکسان شود.

گوش داخلی

شامل حلزونی (شنوایی) و بخش دهلیزی/مجاری نیم‌دایره (تعادل). پر از مایع است.

بویایی

گیرنده‌ها در سقف حفره بینی هستند. مولکول‌های بودار در هوا آن‌ها را تحریک می‌کنند. پیام به لوب‌های بویایی و سپس قشر مخ می‌رود.

چشایی

گیرنده‌ها در جوانه‌های چشایی (روی زبان) هستند. غذا باید در بزاق حل شود. ۵ مزه اصلی: شیرینی، شوری، ترشی، تلخی و اومامی (مزه لذیذ مثل عصاره گوشت/گلوتامات).

ماهی (خط جانبی)

کانالی در دو طرف بدن با سلول‌های مژک‌دار. گیرنده مکانیکی است که ارتعاش آب و فشار را حس می‌کند (تشخیص اجسام و شکارچی).

حشرات (چشم مرکب)

تعداد زیادی واحد بینایی مستقل. تصویر موزاییکی ایجاد می‌کنند.

جیرجیرک (شنوایی)

گیرنده صدا (پرده صماخ و محفظه هوا) روی پاهای جلویی قرار دارد.

مگس (چشایی)

گیرنده‌های شیمیایی روی پاها قرار دارند (با راه رفتن روی غذا مزه آن را می‌فهمد).

مار زنگی (فروسرخ)

گیرنده‌هایی در جلو و زیر چشم. پرتوهای فروسرخ (گرما) را تشخیص می‌دهند و امکان شکار دقیق در تاریکی مطلق را فراهم می‌کنند.