زیست دهم – فصل ۱: دنیای زنده
نمای کلی فصل
-
دنیای زنده
-
زیستشناسی
-
حیات
-
سلولی
مولکولها
اندامکها
بافتها
شاخهای از علوم تجربی که به بررسی علمی جانداران و فرایندهای زیستی میپردازد. فقط پدیدههای طبیعی و قابل مشاهده را بررسی میکند.
[span_0](start_span)
ویژگیهای زیستشناسی نوین [cite: 902-908]
۱. کلنگری
پیکر جانداران یک سامانه بزرگ است که اجزای آن با هم در ارتباطاند. کل سامانه چیزی بیشتر از مجموع اجزای آن است.
۲. نگرش بینرشتهای
استفاده از اطلاعات رشتههای دیگر (شیمی، فیزیک، ریاضی، مهندسی) برای شناخت بهتر.
۳. فناوریهای نوین
فناوری اطلاعات (محاسبات سریع) و مهندسی ژنتیک (انتقال ژن و صفت بین جانداران).
۴. اخلاق زیستی
رعایت محرمانگی اطلاعات ژنی/پزشکی و حقوق جانوران. (سوءاستفاده: سلاح بیولوژیک).
کاربردهای زیستشناسی در خدمت انسان:
- تأمین غذای سالم: شناخت گیاهان و افزایش محصول.
- حفاظت از بومسازگان: ترمیم جنگلها و خدمات پایدار.
- انرژی تجدیدپذیر: تولید سوخت زیستی (مثل گازوئیل زیستی از دانههای روغنی).
- سلامت و پزشکی شخصی: طراحی دارو و درمان خاص هر فرد بر اساس DNA.
[cite_start]
ویژگیهای مشترک جانداران [cite: 931-933]
- نظم و ترتیب: سازمانیافتگی دارند.
- همایستایی (هومئوستازی): حفظ وضعیت درونی در محدوده ثابت.
- رشد و نمو: بزرگ شدن (رشد) و عبور از مراحل (نمو).
- فرایند جذب انرژی: دریافت انرژی و استفاده از آن (متابولیسم).
- پاسخ به محیط: واکنش به محرکها.
- تولید مثل: بقای نسل.
- سازش با محیط: ماندگاری در محیط (تکامل).
[cite_start]
سطوح سازمانیابی حیات [cite: 922-930]
از کوچک به بزرگ:
یاخته ⬅ بافت ⬅ اندام ⬅ دستگاه ⬅ جاندار ⬅ جمعیت ⬅ اجتماع ⬅ بومسازگان ⬅ زیستبوم ⬅ زیستکره
نکته: باکتریها فقط سطح یاخته را دارند (فاقد بافت و اندام).
مولکولهایی که فقط در دنیای زنده ساخته میشوند.
۱. کربوهیدراتها
- مونوساکارید: گلوکز، فروکتوز (6 کربنه)، ریبوز (5 کربنه).
- دیساکارید: ساکارز (گلوکز+فروکتوز)، لاکتوز (قند شیر).
- پلیساکارید: نشاسته (ذخیره گیاهی)، گلیکوژن (ذخیره جانوری)، سلولز (دیواره گیاه).
۲. لیپیدها
- تریگلیسیرید: 1 گلیسرول + 3 اسید چرب (ذخیره انرژی).
- فسفولیپید: 1 گلیسرول + 2 اسید چرب + 1 فسفات (غشای سلول).
- کلسترول: در غشای جانوری و هورمونها.
۳. پروتئینها
پلیمرهایی از آمینواسیدها. اعمال: انقباض (ماهیچه)، انتقال (هموگلوبین)، آنزیمی (کاتالیزگر)، ایمنی (پادتن).
۴. نوکلئیک اسیدها
ذخیره و انتقال اطلاعات وراثتی. شامل DNA و RNA.
یاخته واحد ساختار و عملکرد است. اجزای اصلی: غشا، سیتوپلاسم، هسته.
ورود و خروج مواد
- انتشار ساده: در جهت شیب غلظت، بدون انرژی (O2, CO2).
- انتشار تسهیلشده: در جهت شیب، با کانال پروتئینی، بدون انرژی.
- اسمز: انتشار آب از غشا (از فشار اسمزی کم به زیاد).
- انتقال فعال: خلاف شیب غلظت، با پمپ پروتئینی، با مصرف انرژی (ATP).
- درونبری/برونرانی: برای ذرات درشت، با تشکیل وزیکول، با مصرف انرژی.
[cite_start]
اندامکهای جانوری[span_0](end_span)
| اندامک |
وظیفه |
| ریبوزوم |
پروتئینسازی (بدون غشا) |
| شبکه آندوپلاسمی زبر |
ساخت پروتئین و غشا |
| شبکه آندوپلاسمی صاف |
ساخت لیپید و سمزدایی |
| دستگاه گلژی |
بستهبندی و ترشح مواد |
| میتوکندری (راکیزه) |
تأمین انرژی (تنفس سلولی) |
| لیزوزوم (کافندهتن) |
گوارش و تجزیه مواد |
| سانتریول (میانک) |
تقسیم سلولی |
۱. بافت پوششی
پوشاندن سطح و حفرات بدن. فضای بینیاختهای اندک. زیر آن غشای پایه است.
انواع: سنگفرشی (مویرگ/کیسه هوایی)، مکعبی (کلیه)، استوانهای (روده).
۲. بافت پیوندی
اتصال و پشتیبانی. شامل سلولها، رشتهها (کلاژن/کشسان) و ماده زمینهای.
- سست: پشتیبان پوششی.
- متراکم: مقاومت زیاد (زردپی/رباط).
- چربی: عایق و ضربهگیر.
- خون، استخوان، غضروف.
۳. بافت ماهیچهای
- اسکلتی: مخطط، ارادی، چند هستهای.
- قلبی: مخطط، غیرارادی، منشعب (صفحه بینابینی).
- صاف: غیرمخطط، غیرارادی، تک هستهای (لوله گوارش).
۴. بافت عصبی
نورونها (انتقال پیام) و سلولهای پشتیبان (تغذیه و حفاظت).