گوارش و جذب مواد

لوله گوارش از دهان تا مخرج ادامه دارد و شامل دهان، حلق، مری، معده، روده باریک، روده بزرگ و راست‌روده است. بنداره‌ها (اسفنکتر) در تنظیم عبور مواد نقش دارند.

لایه‌های دیواره لوله (از خارج به داخل)

۱. دهان (گوارش مکانیکی و شیمیایی)

• بزاق: شامل آب، یون‌ها، آمیلاز (گوارش نشاسته)، لیزوزیم (ضد باکتری) و موسین (ماده مخاطی) است.
• بلع: با فشار زبان توده غذا به حلق می‌رود. زبان کوچک راه بینی و اپی‌گلوت راه نای را می‌بندد.

۲. معده (کیموس)

معده کیسه‌ای چین‌خورد است. غذا با شیره معده مخلوط شده و کیموس ایجاد می‌شود.

برگشت اسید (رفلاکس): اگر بنداره انتهای مری شل باشد، اسید به مری برمی‌گردد و آسیب می‌زند.

۳. روده باریک (گوارش نهایی)

کیموس وارد دوازدهه می‌شود. سه شیره به آن اضافه می‌شود:

شیره	منشا	محتویات و نقش
صفرا	کبد (ذخیره در کیسه صفرا)	بدون آنزیم. دارای نمک صفراوی (ریز کردن چربی) و بی‌کربنات.
شیره پانکراس	لوزالمعده	قوی‌ترین آنزیم‌ها (پروتئاز، لیپاز، آمیلاز) و مقدار زیادی بی‌کربنات (خنثی کردن اسید معده).
شیره روده	روده باریک	آب، یون، موسین و آنزیم (ساکاراز، مالتاز و…).

جذب اصلی در روده باریک انجام می‌شود. سطح جذب با چین‌خوردگی، پرز و ریزپرز بسیار افزایش یافته است.

۱. تنظیم عصبی (خودمختار)

• پاراسمپاتیک: فعالیت گوارش را افزایش می‌دهد (ترشح و حرکات زیاد می‌شود).
• سمپاتیک: فعالیت گوارش را کاهش می‌دهد (در استرس).
• شبکه عصبی روده‌ای: در دیواره لوله گوارش است و می‌تواند مستقل عمل کند (مغز دوم).

۲. تنظیم هورمونی

هورمون	منشا	اثر
گاسترین	معده	افزایش ترشح اسید (HCl) و پپسینوژن.
سکرتین	دوازدهه	اثر بر پانکراس ⬅ افزایش ترشح بی‌کربنات (برای خنثی کردن اسید).

گوارش در جانوران خاص

• ملخ: دهان ⬅ مری ⬅ چینه‌دان (ذخیره و نرم کردن) ⬅ پیش‌معده (خرد کردن) ⬅ معده (جذب) ⬅ روده.
• پرنده دانه‌خوار: چینه‌دان ⬅ معده ⬅ سنگ‌دان (آسیاب کردن با سنگ‌ریزه) ⬅ روده.
• نشخوارکنندگان (گاو): معده ۴ قسمتی.
  ۱. سیرابی: گوارش میکروبی سلولز (بزرگترین بخش).
  ۲. نگاری.
  ۳. هزارلا (جذب آب).
  ۴. شیردان: معده واقعی (گوارش آنزیمی).