[venus_profile_links]
سبد خرید
Cart is empty
[dm-modal]
Cart is empty
[dm-modal]
زیست یازدهم – فصل ۵: ایمنی بدن

ایمنی بدن

فصل پنجم زیست‌شناسی یازدهم (دفاع اختصاصی و غیر اختصاصی)

نمای کلی فصل

  • دفاع بدن
    • غیر اختصاصی
      • خط اول
        • پوست/مخاط
      • خط دوم
        • بیگانه‌خوارها
        • التهاب/تب
    • اختصاصی
      • لنفوسیت B
        • پادتن
      • لنفوسیت T
        • سلول‌کش
🧱

خط اول: سد فیزیکی و شیمیایی

بهترین راه، جلوگیری از ورود میکروب است. این خط شامل پوست، مخاط و انعکاس‌هاست.

پوست (Skin)

  • لایه درونی (درم): بافت پیوندی رشته‌ای، محکم و غیرقابل نفوذ (چرم).
  • لایه بیرونی (اپیدرم): لایه‌هایی از سلول‌های پوششی که لایه‌های خارجی مرده‌اند و می‌ریزند (حذف میکروب).
  • ترشحات: اسید چرب (محیط اسیدی) و عرق (نمک + لیزوزیم).
  • فلور نرمال: میکروب‌های مفید که با رقابت غذایی مانع رشد میکروب‌های بیماری‌زا می‌شوند.

مخاط (Mucosa)

  • پوشاننده لوله‌های گوارشی، تنفسی و ادراری-تناسلی.
  • ماده مخاطی: چسبناک است و میکروب را به دام می‌اندازد.
  • لیزوزیم: آنزیم کشنده باکتری در اشک، بزاق و مخاط.
  • در تنفس، مژک‌ها میکروب‌های به دام افتاده را به سمت حلق می‌رانند.
نکته: انعکاس‌هایی مانند عطسه، سرفه و همچنین دفع ادرار و مدفوع نیز مکانیسم‌هایی برای بیرون راندن میکروب‌ها هستند.
⚔️

خط دوم: پاسخ عمومی داخلی

اگر میکروب از سد اول عبور کند، با پاسخ سریع اما غیر اختصاصی روبرو می‌شود.

۱. بیگانه‌خوارها (فاگوسیت‌ها)

تاریخچه: الیا مچنیکوف با مطالعه لارو ستاره دریایی، بیگانه‌خواری را کشف کرد.

نوتروفیل

نیروی واکنش سریع، چابک و دارای توانایی تراگذری (دیاپدز). مواد دفاعی کمی حمل می‌کند.

درشت‌خوار (ماکروفاژ)

در بافت‌ها حضور دارند (حاصل تغییر مونوسیت). میکروب‌ها و سلول‌های مرده/فرسوده را می‌خورند.

سلول دندریتی

میکروب را می‌خورد و تکه‌های آن را در سطح خود به سلول‌های لنفوسیت (در گره لنفی) نشان می‌دهد.

ماستوسیت

هیستامین ترشح می‌کند که باعث گشاد شدن رگ‌ها می‌شود.

۲. پروتئین‌های دفاعی

  • پروتئین مکمل: در خون غیرفعال است. با برخورد به میکروب فعال شده و در غشای آن منفذ ایجاد می‌کند (لیز شدن).
  • اینترفرون نوع ۱: از سلول آلوده به ویروس ترشح شده و سلول‌های سالم همسایه را مقاوم می‌کند.
  • اینترفرون نوع ۲: از لنفوسیت‌ها ترشح شده و ماکروفاژها را فعال می‌کند (ضد سرطان).

التهاب و تب

  • التهاب: پاسخ موضعی به آسیب بافتی. علائم: قرمزی، تورم، گرما، درد. هیستامین رگ را گشاد می‌کند تا خون و گلبول سفید بیشتری بیاید.
  • تب: دمای بالا که توسط هیپوتالاموس تنظیم می‌شود. فعالیت میکروب‌ها را کاهش می‌دهد.
🎯

خط سوم: دفاع اختصاصی

ویژگی‌ها: اختصاصی بودن (گیرنده خاص آنتی‌ژن) و حافظه‌دار بودن.

لنفوسیت B (ایمنی هومورال)

  • بلوغ: مغز استخوان.
  • عملکرد: ترشح پادتن (مولکول Y شکل).
  • هدف: میکروب‌های موجود در خون و لنف (خارج سلولی).
  • پادتن‌ها میکروب را خنثی کرده، به هم می‌چسبانند یا رسوب می‌دهند.

لنفوسیت T (ایمنی سلولی)

  • بلوغ: تیموس.
  • عملکرد: حمله مستقیم به سلول.
  • هدف: سلول‌های سرطانی، آلوده به ویروس و بافت پیوندی.
  • با ترشح پرفورین (منفذ) و آنزیم مرگ، سلول را نابود می‌کند.

حافظه و واکسیناسیون

در اولین برخورد، علاوه بر سلول‌های عمل‌کننده، سلول‌های خاطره تولید می‌شوند که عمر طولانی دارند. در برخورد دوم، پاسخ سریع‌تر و قوی‌تر است.

  • واکسن (ایمنی فعال): میکروب ضعیف/کشته شده ⬅ تولید سلول خاطره.
  • سرم (ایمنی غیرفعال): پادتن آماده ⬅ درمان موقت (بدون خاطره).
🦠

اختلالات دستگاه ایمنی

ایدز (HIV)

ویروس به لنفوسیت T کمک‌کننده حمله می‌کند. چون این سلول‌ها فرمانده سیستم ایمنی هستند، کل دفاع مختل می‌شود. انتقال از طریق خون، جنسی و مادر به جنین است.

حساسیت (آلرژی)

پاسخ بیش از حد به مواد بی‌خطر (آلرژن). اتصال آلرژن به ماستوسیت باعث آزاد شدن هیستامین و بروز علائم می‌شود.

خودایمنی

دستگاه ایمنی سلول‌های خودی را بیگانه فرض کرده و حمله می‌کند.

  • MS: حمله به غلاف میلین اعصاب مرکزی.
  • دیابت نوع ۱: حمله به سلول‌های سازنده انسولین در لوزالمعده.
زنبیل خرید