فصل ۲: گوارش و جذب مواد (جامع)

گوارش و جذب مواد

بر اساس جزوه کامل زیست دهم

🏗️
کلیات دستگاه گوارش
دستگاه گوارش
اجزای دستگاه گوارش انسان
نکته مهم: دستگاه گوارش شامل “لوله گوارش” (دهان تا مخرج) و “اندام‌های مرتبط” (غدد بزاقی، پانکراس، کبد، کیسه صفرا) است.
دقت کنید: فضای درون لوله گوارش جزو محیط بیرونی محسوب می‌شود. ورود مواد به محیط داخلی (خون/لنف) جذب نام دارد.
🧱
لایه‌های دیواره (از خارج به داخل)
۱. لایه بیرونی
بخشی از صفاق (پرده حفره شکمی) است. بافت پیوندی سست همراه با رگ‌های خونی و لنفی دارد.
۲. لایه ماهیچه‌ای

شامل ماهیچه‌های حلقوی (داخل) و طولی (خارج). مسئول حرکات لوله گوارش.

استثنا: در دهان، حلق، ابتدای مری و بنداره خارجی مخرج، ماهیچه مخطط است. در معده یک لایه مورب هم اضافه می‌شود.
۳. زیرمخاط
بافت پیوندی سست با رگ‌های فراوان و شبکه عصبی. باعث لغزش مخاط روی ماهیچه می‌شود. (ماهیچه اسکلتی ندارد).
۴. مخاط (داخلی‌ترین)
بافت پوششی + آستر پیوندی + عضله مخاطی. وظیفه: جذب و ترشح. در روده دارای پرز است.
🚪
بنداره‌ها (اسفنکترها)
  • ابتدای مری: ماهیچه مخطط (ارادی).
  • انتهای مری (کاردیا): ماهیچه صاف (غیرارادی). سمت چپ بدن. شل بودن آن باعث رفلاکس می‌شود.
  • پیلور: بین معده و دوازدهه. سمت راست بدن. ماهیچه صاف.
  • انتهای روده باریک: بین روده باریک و کور. سمت راست. ماهیچه صاف.
  • مخرج: داخلی (صاف/غیرارادی) و خارجی (مخطط/ارادی).
👄
گوارش در دهان

شروع گوارش مکانیکی (دندان) و شیمیایی (بزاق). بزاق از ۳ جفت غده بزرگ (بناگوشی، زیرآرواره‌ای، زیرزبانی) و غدد کوچک ترشح می‌شود.

ترکیبات بزاق:
🔹 آمیلاز: نشاسته را به مالتوز (قند دوکربنه) تبدیل می‌کند (نه گلوکز!).
🔹 لیزوزیم: باکتری‌کش (دفاع غیر اختصاصی).
🔹 موسین: جذب آب و تشکیل ماده مخاطی (لغزندگی).
🔹 یون‌ها: بی‌کربنات (حفاظت از مینای دندان).
بلع: شروع ارادی، ادامه غیرارادی. هنگام بلع: زبان بالا، زبان کوچک بالا (بستن بینی)، اپی‌گلوت پایین (بستن نای). مرکز بلع در بصل‌النخاع است و تنفس را قطع می‌کند.
🥣
معده و شیره آن

معده کیسه‌ای چین‌خورده است (چین‌های موقت). کیموس: غذای گوارش‌یافته + شیره معده.

یاخته‌های غده معده
  • اصلی (پپتیک): ترشح پپسینوژن و لیپاز. (فراوان‌ترین سلول).
  • کناری (حاشیه‌ای): درشت‌ترند. ترشح اسید (HCl) و فاکتور داخلی.
  • ترشح‌کننده ماده مخاطی: ترشح موسین و بی‌کربنات (محافظت از دیواره).
  • درون‌ریز (G): ترشح هورمون گاسترین به خون.
نکات مهم معده:
۱. پپسینوژن با اثر HCl به پپسین تبدیل می‌شود. پپسین پروتئین را به پپتید کوچک می‌شکند (نه آمینواسید).
۲. فاکتور داخلی: برای جذب ویتامین B12 در روده باریک ضروری است. برداشتن معده = کم‌خونی خطرناک.
۳. گاسترین به خون می‌ریزد، نه به حفره معده.
🧪
روده باریک (دوازدهه)

محل اصلی گوارش نهایی. ورود کیموس اسیدی به دوازدهه باعث ترشح هورمون سکرتین می‌شود.

۱. صفرا (از کبد):
در کیسه صفرا ذخیره می‌شود. آنزیم ندارد! شامل نمک صفراوی (برای ریز کردن چربی/امولسیون)، کلسترول، فسفولیپید و بی‌کربنات است.
۲. شیره پانکراس (لوزالمعده):
قوی‌ترین شیره. شامل بی‌کربنات زیاد (خنثی کردن اسید معده) و آنزیم‌های پروتئاز (تریپسین)، لیپاز، آمیلاز و نوکلئاز است.
۳. شیره روده:
شامل آب، یون، موسین و آنزیم‌هایی مثل ساکاراز و مالتاز (تبدیل نهایی به مونوساکارید).
🩺
گردش خون دستگاه گوارش

خون لوله گوارش (معده، روده، طحال، پانکراس) مستقیماً به قلب نمی‌رود.

مسیر: سیاهرگ‌های اندام‌های گوارشی ⬅ سیاهرگ باب ⬅ کبد (بررسی مواد، ذخیره گلیکوژن/آهن/ویتامین) ⬅ سیاهرگ فوق‌کبدی ⬅ بزرگ سیاهرگ زیرین ⬅ دهلیز راست قلب.
🧽
جذب مواد

سطح روده با چین‌های حلقوی، پرزها و ریزپرزها (غشای سلول) بسیار زیاد شده است.

جذب مویرگی (خونی)
مواد محلول در آب: قندها (مونوساکارید)، آمینواسیدها، مواد معدنی، ویتامین‌های گروه B و C.
مسیر: مویرگ پرز ⬅ سیاهرگ باب ⬅ کبد.
جذب لنفی
چربی‌ها (اسید چرب + گلیسرول ⬅ تری‌گلیسیرید در سلول ⬅ شیلومیکرون) و ویتامین‌های محلول در چربی (A, D, E, K).
مسیر: مویرگ لنفی ⬅ رگ لنفی ⬅ سیاهرگ زیرترقوه‌ای چپ/راست ⬅ بزرگ سیاهرگ زبرین ⬅ قلب. (کبد را دور می‌زنند).
بیماری سلیاک: حساسیت به گلوتن (پروتئین گندم/جو). باعث تخریب پرزهای روده و کاهش شدید جذب می‌شود (کم‌خونی، لاغری).
💩
روده بزرگ و دفع

شامل روده کور، کولون‌ها (بالارو، افقی، پایین‌رو) و راست‌روده. پرز ندارد. آنزیم ترشح نمی‌کند.

  • وظیفه: جذب آب و یون‌ها، تشکیل مدفوع.
  • حرکات: آهسته. دفع ارادی (مگر در نوزادان).
  • باکتری همزیست (E.coli): تولید ویتامین K و B، تجزیه سلولز (تولید گاز).
⚖️
وزن مناسب (BMI)

شاخص توده بدنی = جرم (kg) تقسیم بر مجذور قد (m).

  • کمتر از ۱۹: کمبود وزن.
  • ۱۹ تا ۲۵: وزن مناسب.
  • ۲۵ تا ۳۰: اضافه وزن.
  • بیشتر از ۳۰: چاقی.
🐾
تنوع گوارش در جانوران
بی‌مهرگان
  • پارامسی: واکوئل گوارشی (درون‌یاخته‌ای).
  • هیدر: حفره گوارشی (یک راه ورود/خروج). ابتدا گوارش برون‌یاخته‌ای (آنزیم)، سپس درون‌یاخته‌ای.
  • کرم کدو: دهان و گوارش ندارد. جذب از سطح بدن.
ملخ
دهان ⬅ مری ⬅ چینه‌دان (ذخیره و نرم کردن با آمیلاز) ⬅ پیش‌معده (خرد کردن با دندانه) ⬅ معده (جذب) ⬅ روده ⬅ راست‌روده.
پرندگان دانه‌خوار
چینه‌دان (ذخیره) ⬅ معده (گوارش شیمیایی/آنزیم) ⬅ سنگ‌دان (گوارش مکانیکی/سنگ‌ریزه) ⬅ روده.
نشخوارکنندگان (گاو)
معده ۴ قسمتی. گیاهخوارند و سلولز را با میکروب تجزیه می‌کنند.
  1. سیرابی: بزرگترین بخش. گوارش میکروبی (تخمیر سلولز).
  2. نگاری: برگرداندن غذا به دهان (نشخوار).
  3. هزارلا: جذب آب.
  4. شیردان: معده واقعی (ترشح آنزیم‌های خود جانور).
نکته: در این‌ها گوارش میکروبی پیش از گوارش آنزیمی است.
📝
آزمون و سوالات جزوه
۱. کدام بخش معده گاو معادل معده انسان (ترشح آنزیم) است؟
الف) سیرابی
ب) شیردان
ج) نگاری
✅ گزینه ب: شیردان معده واقعی است که آنزیم‌های پروتئازی ترشح می‌کند.
۲. در بیماری سلیاک، کدام بخش آسیب می‌بیند؟
الف) پرزهای روده باریک
ب) دیواره معده
✅ گزینه الف: گلوتن باعث تخریب پرزها و کاهش شدید جذب می‌شود.
۳. هورمون گاسترین از کجا به کجا می‌ریزد؟
الف) از معده به حفره معده
ب) از معده به خون
✅ گزینه ب: گاسترین هورمون است و به خون می‌ریزد تا روی سلول‌های معده اثر بگذارد.
۴. کدام ویتامین در غذاهای گیاهی وجود ندارد؟
الف) ویتامین C
ب) ویتامین B12
✅ گزینه ب: B12 فقط منشا جانوری دارد.
۵. نقش اصلی روده بزرگ چیست؟
الف) جذب مواد غذایی
ب) جذب آب و الکترولیت‌ها
✅ گزینه ب: روده بزرگ گوارش شیمیایی ندارد و کار اصلی آن جذب آب است.